Zamek du Clos Lucé — przewodnik dla zwiedzających: wszystko, co musisz wiedzieć przed wizytą

W skrócie

Ostatnie lata Leonarda da Vinci w Clos Lucé

W 1516 roku król Franciszek I zaprosił Leonarda da Vinci – mającego wówczas 64 lata – do opuszczenia Italii i osiedlenia się we Francji, ofiarowując mu dwór, który dziś znamy jako Château du Clos Lucé. Leonardo przekroczył Alpy w skromnym gronie, z oddanym uczniem Franceskiem Melzim u boku, niosąc ze sobą notatniki, szkicowniki i trzy ze swoich najsłynniejszych dzieł: Mona Lisę, Madonnę z Dzieciątkiem i św. Anną oraz Św. Jana Chrzciciela. Król nadał mu tytuł „pierwszego malarza, inżyniera i architekta króla” wraz z pensją siedmiuset złotych écu – gestem, który dowodził, jak bardzo Franciszkowi I zależało, by starzejący się mistrz był blisko, a nie na wyciągnięcie ręki. Dwór znajdował się zaledwie kilkaset metrów od królewskiego Château d’Amboise, a tradycja głosi, że obie rezydencje łączył podziemny korytarz.

Trzy lata spędzone w Château du Clos Lucé nie były dla Leonarda cichą emeryturą. Wciąż pracował nad projektami inżynieryjnymi i architektonicznymi, szkicował maszyny i mechanizmy, a swój talent do widowiskowości oddawał na potrzeby dworskich uroczystości. Mieszkał i tworzył w tym dworze aż do śmierci, która nastąpiła w jego pokoju 2 maja 1519 roku. W testamencie pozostawił swoje księgi, rysunki, szkice i manuskrypty Franceskowi Melziemu, który zabrał je z powrotem do Włoch i ocalił notatniki. To właśnie te ocalałe rysunki umożliwiają dziś stworzenie modeli jego wynalazków w zamku i nadają całej wizycie niezwykłą autentyczność – zakorzenioną w jednym, udokumentowanym pobycie.

Wewnątrz domu – Pokoje Leonarda i renesansowe wnętrza

Dwór Château du Clos Lucé to piętnastowieczna rezydencja z różowej cegły i bladokremowego tufeau, której elegancka fasada oddaje ducha Loary z czasów Leonarda. Wewnątrz renesansowe komnaty odtworzono tak, by przywoływały lata, które artysta rzeczywiście tu spędził – na czele z jego sypialnią, gdzie zmarł 2 maja 1519 roku, oraz pracownią w dolnej części domu, w której tworzył. Przechadzając się po pomieszczeniach związanych z konkretnym, udokumentowanym trzyletnim pobytem, zamek zyskuje bezpośredniość, której często brakuje szerszym „epokowym” rekonstrukcjom gdzie indziej: to nie wyobrażone renesansowe wnętrze, ale komnaty jednego konkretnego okresu, kończącego się jednego konkretnego dnia.

Dom po raz pierwszy udostępniono publiczności w 1954 roku, a od tamtej pory opiekuje się nim i odnawia go rodzina Saint-Bris, która jest jego właścicielem. W pozostałych częściach dworu kolejne renesansowe sale i dekoracje dopełniają obraz codziennego życia pod królewskim mecenatem – od boazerowanych salonów po bardziej kameralne przestrzenie, w których gromadzili się Leonardo i jego domownicy. Dwór jest na tyle kameralny, że można go dokładnie zwiedzić bez wielogodzinnego zobowiązania, jakie narzucają większe zamki nad Loarą – dlatego wielu gości z łatwością łączy go tego samego dnia z pobliskim królewskim Château d'Amboise, oddalonym o krótki spacer. Oglądanie najpierw komnat, a dopiero potem podziemnych galerii i parku, nadaje wizycie naturalny porządek: najpierw człowiek i jego dom, a dopiero potem ogrom idei, które z nich wypłynęły. To cichy, ludzki początek miejsca, które poza tym definiują jego maszyny.

Podziemne Galerie

Pod zamkiem Château du Clos Lucé, w podziemnych galeriach, można podziwiać około czterdzieści modeli wynalazków i mechanizmów Leonarda da Vinci, odtworzonych na podstawie szkiców z jego notatników. To znacznie szerszy przegląd jego inżynieryjnej wyobraźni niż wielkie konstrukcje na zewnątrz w parku – od wczesnej śmigłowej maszyny latającej przypominającej helikopter, po urządzenia budowlane, tkackie, wojenne oraz te służące do rozwiązywania codziennych problemów mechanicznych, które zaprzątały go przez całe życie. Modele te zbudowano na podstawie jego własnych rysunków, dzięki czemu pomysły, które w XVI wieku nigdy nie opuściły kart papieru, wreszcie można zobaczyć w trzech wymiarach, obejrzeć ze wszystkich stron i zrozumieć jako działające przedmioty, a nie tylko schematy.

Skala i podziemne otoczenie celowo różnią się od parku na powierzchni. Wewnątrz, w bardziej kameralnej formie galerii, modele ustawiono tak, by można je było oglądać z bliska, a nie na nie wchodzić – co sprzyja powolnemu, skupionemu na detalach zwiedzaniu i nagradza gości, którzy lubią śledzić, jak dany mechanizm miał się poruszać. Pobliskie dodatkowe przestrzenie wystawiennicze prezentują twórczość Leonarda jako malarza i architekta, nadając podziemnym galeriom szerszą rolę kuratorską niż bardziej mechaniczny i interaktywny charakter parku. Wraz z odrestaurowanymi pomieszczeniami na piętrze, galerie te stanowią wewnętrzną część zwiedzania i naturalne schronienie, gdy nad Loarą zmieni się pogoda. Zobaczenie tak wielu pomysłów Leonarda zgromadzonych w jednym ciągu to najprostszy sposób, by pojąć ogromny zakres umysłu, który poruszał się między sztuką, anatomią, inżynierią i architekturą, nigdy nie traktując ich jako odrębnych dziedzin.

Park Maszyn – Wynalazki Leonarda w skali 1:1

Park zamku Château du Clos Lucé to jego znak rozpoznawczy i powód, dla którego tak często nazywa się go najbardziej interaktywnym zamkiem w Dolinie Loary. Rozplanowany jako ogród krajobrazowy, kryje w sobie ścieżkę kulturową z wielkimi maszynami zbudowanymi w skali 1:1 na podstawie szkiców Leonarda da Vinci – wśród nich czołg pancerny, śruba powietrzna i inne konstrukcje wyjęte wprost z jego notatników. W przeciwieństwie do muzealnych eksponatów konserwatorskich, większość z nich powstała specjalnie do użytku: zwiedzający mogą wsiadać, obracać mechanizmy i obsługiwać maszyny ręcznie, zamiast oglądać je zza barierki. To sprawia, że abstrakcyjny geniusz notatników staje się czymś, co dziecko może popchnąć, pociągnąć i po czym się wspinać.

Na terenie znajduje się także czterdzieści półprzezroczystych płócien z reprodukcjami obrazów Leonarda w skali 1:1, rozstawionych wśród drzew i trawników, tak by jego sztuka i inżynieria dzieliły to samo otwarte powietrze. Przy maszynach rozmieszczono punkty dźwiękowe, które wyjaśniają przeznaczenie każdej z nich oraz logikę stojącą za jej projektem, a bezpłatna aplikacja z rozszerzoną rzeczywistością – dostępna na każdym smartfonie – ożywia kilka konstrukcji na ekranie, animując mechanizmy w ruchu, by zwiedzający mogli zobaczyć, jak miały działać. Ponieważ park znajduje się na zewnątrz i zajmuje spory obszar, sucha i łagodna pogoda wyraźnie wpływa na wrażenia; pierwsza godzina po otwarciu to zazwyczaj najspokojniejszy moment na obsługiwanie maszyn bez kolejki za plecami. To tutaj, bardziej niż gdziekolwiek indziej, pomysły Leonarda schodzą z kartki i wychodzą w światło dzienne.

Leonardo, Amboise i kwestia jego grobu

Historia zamku Château du Clos Lucé nie kończy się wraz ze śmiercią Leonarda da Vinci, która nastąpiła tutaj 2 maja 1519 roku. Zgodnie z tradycją, jego doczesne szczątki spoczywają dziś w kaplicy Saint-Hubert na terenie sąsiedniego królewskiego zamku Château d’Amboise, zaledwie kilkaset metrów dalej – to naturalne przedłużenie wizyty w Clos Lucé dla każdego, kogo szczególnie porusza historia Leonarda. Prawda historyczna kryjąca się za tym twierdzeniem jest jednak bardziej złożona, niż sugerowałaby prosta tablica pamiątkowa. Leonardo został początkowo pochowany w kolegiacie Saint-Florentin na terenie zamku, która z czasem popadła w ruinę i została rozebrana na początku XIX wieku, rozpraszając znajdujące się w niej groby i tracąc ślad po jego szczątkach na dziesięciolecia.

W 1863 roku pisarz i archeolog-amator Arsène Houssaye przeprowadził wykopaliska na terenie dawnego kościoła, odsłaniając szkielet wraz z fragmentami płyty nagrobnej z częściowo zachowanym napisem, który odczytał jako pozostałości imienia Leonardus Vinci. Szczątki te przeniesiono do kaplicy Saint-Hubert w 1874 roku, gdzie do dziś znajduje się oznaczony grób. Historycy i naukowcy od tamtej pory spierają się co do identyfikacji, a sama kaplica opisuje to miejsce jako domniemane miejsce spoczynku, a nie potwierdzony fakt. Warto zabrać ze sobą tę świadomość, zamiast traktować grób jako pewnik – jednak niepewność ta w niczym nie umniejsza przeżycia, jakie czeka każdego, kto dopiero co opuścił pomieszczenia, w których Leonardo rzeczywiście żył i umarł. Te dwa miejsca, oglądane razem, dopełniają jedną renesansową opowieść.

Zwiedzanie z dziećmi

Zamek Clos Lucé od lat uznawany jest za najbardziej przyjazny dzieciom zamek w Dolinie Loary, a wszystko za sprawą parku maszyn. Połączenie naturalnej wielkości, interaktywnych konstrukcji zbudowanych według rysunków Leonarda da Vinci, przystępnie nagranych audiopunktów oraz bezpłatnej aplikacji z rozszerzoną rzeczywistością daje dzieciom namacalny wgląd w jego pomysły – bez konieczności czytania długich historycznych tablic. Dziecko nie musi wiedzieć, kim był Leonardo, by czerpać radość z kręcenia śmigłem czy wdrapywania się na czołg; historia przychodzi naturalnie, gdy zabawa już pochłonie. Ta fizyczna, odkrywcza jakość odróżnia tę wizytę od typowego „patrz, ale nie dotykaj” w większości zabytkowych rezydencji.

Sezonowe atrakcje dodają kolejny wymiar rodzinom, gdy są dostępne. Ilustrowany booklet z zadaniami zamienia zwiedzanie w serię zagadek i podpowiedzi wokół zamku i parku, dając dzieciom powód, by przyjrzeć się pomieszczeniom i maszynom, które inaczej mogłyby ominąć. W czasie francuskich ferii szkolnych dla najmłodszych często organizowana jest oprowadzanie w kostiumach z elementami opowieści. Ponieważ te aktywności odbywają się sezonowo i mogą ulec zmianie, przed podróżą warto sprawdzić aktualne daty, jeśli zależy Państwu na konkretnym programie. Jednak rdzeń doświadczenia – odrestaurowane komnaty, podziemne galerie, a przede wszystkim plenerowy park maszyn – działa na rodziny każdego dnia otwarcia zamku, niezależnie od sezonowych wydarzeń. Wygodne buty i ubranie dostosowane do pogody mają tu większe znaczenie niż w większości zamków, ponieważ znaczną część wizyty spędza się na świeżym powietrzu, na prawdziwym gruncie.

Lokalizacja i dojazd

Zamek Clos Lucé położony jest w miasteczku Amboise, w departamencie Indre-et-Loire w Dolinie Loary, zaledwie czterysta–pięćset metrów od królewskiego zamku Amboise. Łączy je łatwa, płaska i dobrze oznakowana, około dziesięciominutowa przechadzka przez historyczne centrum – dzięki temu Clos Lucé to jeden z najwygodniejszych zamków w regionie do połączenia z drugą atrakcją tego samego dnia. Tradycja głosi, że Franciszek I niegdyś podróżował między obiema rezydencjami podziemnym tunelem; przejście to należy do legend miejsca, ale dziś wszyscy pokonują tę trasę spacerem nad ziemią, mijając kawiarnie i sklepiki w jednej z najpiękniejszych części miasta.

Z Tours do Amboise jest około dwudziestu pięciu kilometrów na wschód, czyli jakieś dwadzieścia minut pociągiem regionalnym lub samochodem – pociągi kursują dość często linią przez Dolinę Loary. Z dworca kolejowego w Amboise do zamku prowadzi około dwudziestominutowy spacer przez miasto lub krótka przejażdżka taksówką. Z Paryża najszybciej dotrzeć superszybkim TGV z Paris Montparnasse do Tours lub Saint-Pierre-des-Corps (nieco ponad godzinę), a stamtąd krótkim połączeniem regionalnym do Amboise; kilka pociągów Intercités kursuje też bardziej bezpośrednio do samego Amboise. Kierowcy znajdą płatny parking w pobliżu wejścia, choć w szczycie sezonu centralne parkingi w miasteczku szybko się zapełniają – wczesny przyjazd pomaga zarówno w znalezieniu miejsca, jak i w spokojniejszym zwiedzaniu. Niezależnie od środka transportu, ostatni odcinek to spacer przez starówkę Amboise.

Najczęściej zadawane pytania